የኦሮሞ ብሔር ባሕልና አጭር ታሪክ፡ የትውልድ መታወቂያን የሚያጎለብት ታሪካዊ ሰነድ

የካቲት ፲፱ ቀን ፳፻፲፰ ዓ.ም. (አዲስ አበባ) – ባላምባራስ ጀቤሳ ኤጄታ የተባሉ ደራሲ ያዘጋጀው “የኦሮሞ ብሔር ባሕልና አጭር ታሪክ” የተሰኘ መጽሐፍ የኦሮሞን ሕዝብ ታሪክ፣ ባሕልና ማኅበራዊ መዋቅር በጥልቀት የሚዳስስ ምሁራዊ ጥናት መሆኑ ተገለጸ።

በሃያ አምስት ምዕራፎች የተዋቀረው ይህ መጽሐፍ የኦሮሞን ሕዝብ አመጣጥ ከኩሽ ቤተሰቦች ጋር በማያያዝ፣ የገዳ ሥርዓትን እንደ ጥንታዊ ዲሞክራሲያዊ የማስተዳደሪያ ዘዴ በማቅረብ የሕዝቡን የፖለቲካ ብስለት ያሳያል።

የመጽሐፉ ይዘትና አደረጃጀት

መጽሐፉ በጭብጥ እና በታሪካዊ ቅደም ተከተል የተዋቀረ ሲሆን፣ ከጥንታዊ የዘር ሐረጋት ጀምሮ እስከ ዘመናዊው ማኅበራዊ ኑሮ ድረስ ያለውን የኦሮሞ ሕዝብ ጉዞ ይቃኛል። ደራሲው መረጃዎቻቸውን ያሰባሰቡት ከአረጋውያን የቃል ትውፊት፣ ከቀደሙ የታሪክ ሰነዶች እና ከጥንታዊ የዘር ሐረግ ቆጠራዎች ነው።

በመጽሐፉ ውስጥ የተካተቱት የዘር ሐረግ ሥንጠረዦች፣ የፎቶግራፍ ማስረጃዎች እና የቋንቋ ትንተናዎች ለደራሲው መከራከሪያ እንደ ዋቢ ቀርበዋል።

ዋና ዋና ጽንሰ ሐሳቦች

መጽሐፉ በርካታ ቁልፍ የኦሮሞ ባሕልና ታሪክ ነጥቦችን ያነሳል። ከእነዚህ ውስጥ ዋነኞቹ፦

• የገዳ ሥርዓት ለአለም ዲሞክራሲ አርአያ ሊሆን የሚችል ጥንታዊ ሥርዓት መሆኑ
• ‘ሳፉ’ (Saffu) የተሰኘው የሞራልና የሥነ ምግባር ሚዛን ጠባቂ ጽንሰ ሐሳብ
• የኦሮሞ ሕዝብ የዘር ሐረግ ክፍፍል (ቦራና እና ባረንቱ) እና የእርስ በእርስ ትስስራቸው
• የሴቶች መብት በ’ሲቄ’ (Siqqee) ሥርዓት አማካኝነት መከበሩ
• ባሕላዊ የግጭት አፈታት ስልቶች (እንደ ጉማ) ለማኅበራዊ ሰላም ያላቸው ሚና

የገጸ ባህሪያት ዝርዝር

መጽሐፉ በኦሮሞ ማኅበረሰብ ውስጥ ያሉ ቁልፍ የሥልጣን እና የሃላፊነት ቦታዎችን በዝርዝር ያብራራል።

አባ ገዳ (Abba Gada) ለስምንት ዓመታት የሚመረጥ የሥርዓቱ የበላይ መሪ ሲሆን፣ የሕዝቡን መንፈሳዊ እና ዓለማዊ ሕይወት ይመራል።

ቃሉ (Qaallu) በዋቄፈና እምነት መሠረት በፈጣሪ እና በሰው መካከል እንደ አማላጅ የሚታይ መንፈሳዊ አባት ነው።

ሃዩ (Hayyu) በባሕላዊ የሕግ ሥርዓት ውስጥ የዳኝነት እና የሕግ ትርጓሜ ሥራዎችን የሚሠራ ሊቅ ነው።

የማይረሳ ትዕይንት፡ የቡታ በዓል

በመጽሐፉ ውስጥ አስገራሚ ሆኖ የተገለጸው ትዕይንት የ’ቡታ’ (Butta) በዓል እና የሥልጣን ሽግግር ሥነ ሥርዓት ነው። ይህ ትዕይንት በየስምንት ዓመቱ አንድ የገዳ እርከን (Luba) ሥልጣኑን ለሚቀጥለው እርከን የሚያስረክብበት ታላቅ ክንውን ነው።

በመጽሐፉ አገላለጽ፣ ይህ ሥነ ሥርዓት የሕዝቡ አንድነት፣ ዲሞክራሲያዊ ባህል እና የሕግ የበላይነት የሚነጸባረቅበት ነው። አሮጌው መሪ ‘ቦኩ’ (Boku) የተሰኘውን የሥልጣን ምልክት ለአዲሱ መሪ ሲያስረክብ፣ በመላው ኦሮሚያ የሚገኙ ተወካዮች በታላቅ አክብሮት እና በዝማሬ የታጀበ በዓል ያከብራሉ።

ደራሲው እንደሚገልጹት፣ ይህ ትዕይንት ደም ሳይፈስ፣ በምርጫ እና በስምምነት ሥልጣን እንዴት እንደሚሸጋገር የሚያሳይ የኦሮሞ ሕዝብ የፖለቲካ ብስለት ማሳያ ነው። በበዓሉ ላይ የሚታረደው በሬ እና የሚረጨው ደም የማኅበረሰቡን አዲስ ጅማሬ እና የታሪክ ምዕራፍ ተምሳሌት እንደሆነ ይገልጻሉ።

ጥቅሶች እና አባባሎች

መጽሐፉ ጥቂት ያልሆኑ ጥቅሶችን እና አባባሎችን ይዟል። ከነሱም ውስጥ፦

“ባሕል የአንድ ሕዝብ ማንነት መገለጫና የኑሮው መመሪያ ነው።” የሚለው በመግቢያ ክፍል ላይ የተጠቀሰ ሲሆን፣ የባሕልን አስፈላጊነት ያሳያል።

“የገዳ ሥርዓት ለኦሮሞ ሕዝብ የዲሞክራሲ ምንጭ ብቻ ሳይሆን የሰላምና የእድገት መሠረት ነው።” የሚለው ደግሞ ስለ ገዳ ሥርዓት ጠቀሜታ በሚያብራራው ምዕራፍ ውስጥ ተካቷል።

“ሳፉ ማለት በፈጣሪና በፍጥረት፣ በሰውና በሰው መካከል ያለውን ክብርና ድንበር ጠባቂ ሕግ ነው።” የሚለው ስለ ሥነ ምግባር እና ባሕላዊ እሴቶች በሚተነተንበት ክፍል ተካትቷል።

አጠቃላይ ትረካ

መጽሐፉ ሰፊና ጥልቅ የሆነ የኦሮሞን ሕዝብ ታሪክ ያቀርባል። በመጀመሪያዎቹ ምዕራፎች ደራሲው የኦሮሞን ሕዝብ አመጣጥ እና የዘር ሐረግ በጥልቀት ይተነትናሉ። ኦሮሞ የኩሽ ቤተሰብ አካል መሆኑንና በጥንታዊው የኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ የነበረውን ጉልህ ስፍራ ያስረዳሉ።

በተለይም ‘ቦራና’ እና ‘ባረንቱ’ የተባሉትን ሁለት ዋና ዋና ቅርንጫፎች እና የእነሱን ንዑስ ጎሳዎች በዝርዝር በምስል እና በሥንጠረዥ አስደግፈው ያሳያሉ።

ቀጥሎም መጽሐፉ ወደ ኦሮሞ ሕዝብ ዋና የፖለቲካ እና የማኅበራዊ መዋቅር – ገዳ ሥርዓት – ይገባል። ገዳ ሥርዓት እንዴት እንደሚዋቀር፣ አምስቱ የገዳ ፓርቲዎች በየስምንት ዓመቱ እንዴት እንደሚፈራረቁ በሰፊው ያብራራል።

ከፖለቲካው ጎን ለጎን፣ መጽሐፉ የኦሮሞን ባሕላዊ ሃይማኖት ‘ዋቄፈናን’ ይቃኛል። የአንድ አምላክ (ዋቃ) እምነት፣ የፍጥረት ጽንሰ ሐሳብ እና በማኅበረሰቡ ውስጥ ያለውን መንፈሳዊ ትስስር ይተነትናል።

ተዛማጅ መጻሕፍት

መጽሐፉ ከሌሎች ታዋቂ የኦሮሞ ታሪክ ጥናቶች ጋር ተመሳሳይነት አለው። በተለይም የሞሐመድ ሐሰን “The Oromo of Ethiopia: A History 1570-1860” እና የአስማሮም ለገሠ “Gada: Three Approaches to the Study of African Society” የተሰኙት መጻሕፍት ከዚህ መጽሐፍ ጋር ተመሳሳይ ምልከታ እንዳላቸው ተጠቅሷል።

ገምጋሚ አስተያየት

መጽሐፉን የገመገሙት እጹብ ዓበበ እንዳሉት፣ ይህ መጽሐፍ የኦሮሞን ሕዝብ ማንነት፣ ጥበብ እና ታሪካዊ ታላቅነት ለትውልድ ለማስተላለፍ የተጻፈ ትልቅ የታሪክ ሰነድ ነው።

“ይህ መጽሐፍ የኦሮሞን ሕዝብ ባሕልና ታሪክ በጥልቀት ለማወቅ ለሚፈልጉ ተመራማሪዎች፣ ተማሪዎች እና አጠቃላይ አንባቢዎች ጠቃሚ የሆነ የመረጃ ምንጭ ነው” ሲሉ አስተያየታቸውን ሰጥተዋል።

መጽሐፉ በመላው ኢትዮጵያ በሚገኙ የመጽሐፍ መደብሮች እንደሚገኝና በቅርቡ ዲጂታል እትም ለመልቀቅ መታቀዱን ከደራሲው ተረድተናል።